Müller, Michael

"Być może moja historia jeszcze będzie miała dobry koniec, może...." − powtarza w finale sztuki Dede, chłopiec pochodzący z Ghany, a mieszkający w Niemczech, wybiegając razem ze swoją przyjaciółką Melle na ulice, gdzie może zdarzyć się wszystko. Policja aresztowała już przecież jego matkę, a decyzja o deportacji wydaje się tylko formalnością...

Autor przedstawia kwestie związane z imigracją i tożsamością etniczną z perspektywy bardzo młodego człowieka. Dede z pozoru jest zwyczajnym nastolatkiem, odbiegającym tylko wyglądem od rówieśników. Główny bohater oraz jego sympatia Melle wcielają się w role członków rodziny Dedego, by zilustrować historię rodziny: naznaczoną trudnościami i traumą ucieczkę z Ghany przez Algierię, przeprowadzkę do Niemiec, niewolniczą pracę całej rodziny dla tyrana − brata matki, tęsknotę za ojcem, który utknął na lata w Algierii, a później, jak się niespodziewanie dowiadujemy, wraz z innymi migrantami utonął na łodzi, która miała przybić do brzegów Morza Śródziemnego.

Dede próbuje żyć jak znajomi z klasy, ale zawsze będzie się w nim tlił strach o swoją rodzinę, a w szczególności o swoją młodszą siostrę Benedicte, której zaginięcie uruchamia całą akcję. Ale Europejka Melle, choć to nie na niej skupia się główna narracja, również ma swoje utrapienia − jej ojciec z przyczyn zawodowych jeździ po całym świecie. Melle tęskni za wczasami spędzanymi z ojcem gdzieś nad Morzem Północnym. I, oczywiście, za swoją zmarłą matką...

Ważną rolę w strukturze sztuki pełnią opisy podróży. Rodzina Dedego przemieszcza się między kontynentami, by uciekać, zyskać minimum pozwalające na godne życie − ojciec Melle zalicza kolejne egzotyczne kraje w ramach podróży biznesowych. Tymczasem akcja sztuki rozgrywa się w ograniczonej przestrzeni (jak sugeruje autor, może to być klasa albo autobus), a bohaterowie tylko czasem opuszczają jej granice. Ich oknem na świat jest jednak wyobraźnia i instynkt gry (Dede i Melle nagrywają na iPhonie filmiki ilustrujące tułaczkę rodziny chłopca, sami wcielają się w konkretne postacie, dzięki czemu świat sceniczny jest ograniczony przestrzennie tylko w teorii).

Müller zderza postaci o diametralnie różnych problemach − Dede ma wsparcie kochającej rodziny, ale wie, że nie może sobie pozwolić na życie, jakim cieszą się jego rówieśnicy, do tego żyje w ciągłym strachu i, mimo wszystko, poczuciu niedopasowania − Melle ma zabezpieczony byt, jednak brakuje jej rodzinnego ciepła. Nic więc dziwnego, że  tych dwoje ostatecznie się do siebie zbliża. I choć dorośli pewnie nie będą się łudzić, że w prawdziwym życiu bohaterów czekałby happy end − deportacja rodziny Dedego jest nieunikniona − to jednak otwarte zakończenie pozwala zachować odrobinę nadziei.

Przez granicę tylko jeden krok to świetna lekcja tolerancji; Müller napisał sztukę z ogromną dozą empatii, ale też humoru, wyrażanego głównie w języku bohaterów. Autor bez ogródek opisuje dramat, z jakim musi mierzyć się rodzina ciemnoskórych imigrantów, ale z drugiej strony akcentuje wewnętrzną siłę Dedego i Benedicty, ich mobilizację, determinację i samodzielność.

Karl, dwudziestodwuletni chłopak, po latach powraca do swojej dawnej szkoły, której budynek ma zostać wkrótce wyburzony. Szkoła zniknie z powierzchni ziemi. Tak jakby nigdy nie istniała. Wspomnienia jednak zostaną… Podczas wycieczki w czasie i przestrzeni towarzyszy mu jego dziewczyna Helena. Jak się okazuje to właśnie ona była inicjatorką tej podróży. Chciała, żeby Karl pokazał jej swoją dawną klasę i ławkę, w której siedział ze swoim ówczesnym szkolnym kolegą i przyjacielem, starszym o rok Johannem, który nosił pseudonim Mut. Wyszydzany przez grupę rówieśniczą, introwertyczny i zamknięty w sobie chłopak w wieku osiemnastu lat popełnił samobójstwo strzelając z pistoletu na oczach nauczycielki. Karl do dzisiaj nie może sobie wybaczyć, że do tego dopuścił. Do szkoły powraca, żeby jakoś pogodzić się z przeszłością. Krok po kroku opowiada Helenie o swojej znajomości z Mutem. O wspólnym słuchaniu i poznawaniu nowych zespołów, graniu w coraz to nowe gry komputerowe, spędzaniu czasu w sieci, ale również o wykluczaniu przez innych kolegów i koleżanki, wyśmiewaniu i kiełkującej nienawiści. Aż do momentu, kiedy opuszczony przez Karla Mut na swojej stronie internetowej napisał “odchodzę” i wszedł do szkolnej klasy uzbrojony w pistolet.

Beze mnie to niezwykle wnikliwa i poruszająca sztuka dla starszej młodzieży. Zgodnie z założeniami jej autora może być grana zarówno w teatrze, jak i w szkołach. Polska prapremiera tekstu w reż. Tomasza Cymermana odbyła się w 2016 roku w Teatrze im. W. Siemaszkowej w Rzeszowie, a druga realizacja w reż. Piotra Ratajczaka w formule teatru w klasie została wyprodukowana rok później przez Teatr im. Kochanowskiego w Opolu w ramach projektu “Kochanowski dla młodzieży”.