Kapral, Kuba

Ogon Kuby Kaprala, zadedykowany historyczce i specjalistce od teatru lalek Halinie Waszkiel, to szalenie zabawny i mądry tekst dla najmłodszych. Opowiada o sztuce akceptacji, a także potrzebie nawiązywania relacji. Jej bohaterami i bohaterkami (płeć postaci wydaje się być elastyczna i płynna) są: dwie Połówki jednego kamienia, Cosia, Taksmrówka,  milcząca Nuda i Żyrafa, a także Król i tytułowy Ogon, od których spotkania rozpoczyna się dramat.

Ogon ma ogromną potrzebę przynależności. Nie czuje się dobrze sam. Dlatego usilnie stara się przekonać Króla, aby mógł stać się jego Ogonem, na co on jednak nie chce się zgodzić. Pozostawiony sam sobie Ogon wyrusza więc w podróż, podczas której poznaje pozostałe postaci dramatu. Większość z nich na różny sposób cierpi z powodu rozstania, odrzucenia i samotności. Podczas jego wędrówki szczególnie pomocna okaże się Taksmrówka. Dzięki niej Ogon nie tylko będzie mógł się szybko przemieszczać i docierać do różnych nieznanych mu wcześniej zakamarków, ale także nauczy się akceptować towarzystwo Nudy, wcale nie tak nudnej, jak by się w pierwszym odruchu wydawało. Wspólnie pomogą odnaleźć się dwóm tęskniącym za sobą Połówkom tego samego kamienia. Od jednej z nich Ogon dowie się o skrywanej przez Króla tajemnicy… Ogon jest w rzeczywistości Królewskim Ogonem! Swoistą klamrą sztuki stanowi jego ponowne spotkanie z Królem, podczas którego Król przestanie się go wypierać, ostatecznie go zaakceptuje i pozwoli mu być już na zawsze jego częścią.

Kuba Kapral w swojej sztuce w zgrabny sposób łączy elementy humorystyczne z edukacyjnymi. Bawiąc się konwencją teatru dla dzieci, tworzy opowieść o nie zawsze łatwych i zrozumiałych emocjach związanych z poczuciem alienacji i naturalną potrzebą przynależenia. Dramat wpisuje się w ten sposób we współczesną potrzebę tworzenia przystępnych materiałów psychoedukacyjnych dla najmłodszych. Dzięki świetnie skonstruowanym i jednocześnie zabawnym postaciom oraz scenom, dzieci będą go z przyjemnością oglądać na scenie.

Nowa sztuka Kuby Kaprala w 2022 roku otrzymała drugą nagrodę w Konkursie na Sztukę Teatralną dla Dzieci i Młodzieży organizowanym przez Centrum Sztuki Dziecka w Poznaniu. Dramat ma formę zrytmizowanego monologu. Osoba mówiąca w tekście nie zdradza swojego imienia ani tożsamości. Możemy podejrzewać, że jest młodą kobietą, która przebywa w szpitalu psychiatrycznym lub ośrodku wychowawczym. W miejscu, dla którego szuka dobrej nazwy, dziewczyna wita nowo przybyłą rezydentkę. Wprowadza ją w swój świat. Opowiada o przebywających w nim innych osobach, a także tłumaczy panujące w nim zasady. Dziewczyna nie szczędzi bardzo przykrych i krytycznych słów odnośnie zarówno miejsca pobytu, jak i siebie samej. W jej monologu pobrzmiewa ironia, ale również ogromna złość, wynikająca z poczucia stłamszenia. Namacalną figurą opresji staje się postać leczącego ją i inne dziewczyny z ich "problemików" doktora lub dyrektora ośrodka, którego kobieta nazywa "drdr". Jej monolog, pełen potocznych neologizmów i dosadnych docinków, stanowi więc próbę emancypacji i buntu. Ktoś ją jednak ucisza, najprawdopodobniej ktoś z personelu, być może sam „drdr”, który dokonuje protekcjonalnego omówienia monologu dziewczyny i w ten sposób tłamsi jego rewolucyjny potencjał.

WEJDŹ, NOWA to propozycja wypełniająca lukę w repertuarze polskich tekstów dramatycznych dla i o młodzieży. Autor tworzy intrygującą próbę opowiedzenia o nastoletnim doświadczeniu. W tym celu korzysta z języka, który narusza gramatyczne zasady. Nie jest więc ładnie ani poprawnie, ale za to szczerze i otwarcie. A skoro adresatka słów wypowiadanych przez dziewczynę – Nowa – w sztuce w rzeczywistości nie występuje, pojawia się pytanie o to, do kogo dziewczyna mówiąca w tekście kieruje swoją złość, komu opowiada o swoim doświadczeniu. Być może to właśnie nie tylko nastoletnie osoby, ale również my, dorośli czytelnicy i czytelniczki, widzowie i widzki czy potencjalni realizatorzy i realizatorki, powinniśmy wziąć odpowiedzialność za to, jaką odpowiedź ta wkurzona nastoletnia dziewczyna dostanie. Czy zostanie wysłuchana? Zrozumiana? Kuba Kapral w swoim tekście zachęca nas do wymyślenia alternatywnego, może lepszego i bardziej empatycznego zakończenia. Tak więc… proponuje nam wzięcie odpowiedzialności.

• Tytuł tej sztuki zapisujemy wersalikami, by zachować dwuznaczność wynikającą z niepewności, czy chodzi o to żeby weszła Nowa, czy nowa (odnowiona, odratowana) osoba monologująca.

Wiki domaga się bajki na dobranoc, ale jego tacie kleją się już oczy... Dlatego postanawia opowiedzieć synkowi o Zmęczonej Historii. Wspólna opowieść ojca i syna rządzi się logiką snu, jedna historia dynamicznie przeradza się w następną, rozmaite baśniowe elementy tworzą cudowny konglomerat niesamowitości. Wszystko zaczyna się od pożaru księgi z baśniami − postaci i wydarzenia stapiają się, dzięki czemu w historii pojawia się między innymi "Biedny Rybak z dyniową karocą zamiast głowy, pod czapką rosną mu muzykanci z Bremy". Zmęczony ojciec próbuje namówić synka na sen, ale ten jest ciekawy, co wydarzy się dalej, więc wspólnie tropią osobę odpowiedzialną za wzniecenie pożaru w krainie baśni. Spotykają Dziewczynkę z Zapałkami, która okazuje się być Królem Zwęglonem Wielkim. Ale zaraz akcja przenosi się na morze, gdzie straszą potwory, a na pokładach pracują majtkowie i skarpetowie... A jeśli się zgłodnieje, zawsze można poczęstować się kawałkiem Drogi Mlecznej i...

Wiki w końcu zasypia. Przeżył zaledwie kilka przygód z miliona obiecanych. Spersonifikowany Milion Przygód nie jest zadowolony z takiego obrotu spraw − za to na pewno zadowolony jest tata, który może wreszcie zmrużyć oczy.

Piotrek zwany w sieci Xwin0 całe dnie spędza w wirtualnym świecie, grając w gry online z innymi użytkownikami. To jego podróż w głąb wewnętrznego mroku - "ciemność jest ok, jest safe". Wydaje się, że Xwin0 dobrze się bawi, "ekspiąc" i zdobywając kolejne skile, ale jego podróż do wirtualnego uniwersum jest w istocie aktem rozpaczy, ucieczką przed światem. Chłopak umawia się z poznaną w grze dziewczyną - brakuje mu jednak odwagi, by pojawić się na spotkaniu, więc wściekła użytkowniczka wymusza zbanowanie Xwin0 w społeczności graczy. Od tego czasu Piotrek pozostaje w fazie liminalnej. Nie żyje już w grze, niejaki Łowca pozbawił go serca:

"Łowca podchodzi cicho, bezszelestnie, prawie bezboleśnie. Głęboko sięga i serce z piersi chłopca wyjmuje. Waży serce w dłoni, waży, łbem kiwa. Odchodzi. Cicho, bezszelestnie, prawie bezboleśnie. A światło odchodzi wraz z nim".

Nie żyje też w realnym świecie - tak bardzo pogrążył się w depresji i oddalił się od swojej rodziny. Do tego stopnia, że rodzice oraz siostra postanawiają urządzić mu symboliczny pogrzeb. Piotrek jest w nigdzie, żaden ze światów nie wydaje się już dostatecznie bezpieczny.

Pierwsza część sztuki przedstawia dynamiczny, rozgorączkowany świat gier: kameleonowy Głos Lektora tworzy kolejne wirtualne rzeczywistości, wykorzystując różne stylizacje językowe, jego wypowiedzi przeplatają się z dialogami prosto z internetowego komunikatora. Druga część utworu przedstawia realistyczną perspektywę ojca, matki oraz siostry, którzy zajmują się pogrążonym w katatonicznym stanie Piotrkiem.

Xwin0 to mroczna baśń osadzona w świecie gier online, mierząca się z tematem depresji i alienacji - co ważne, daleko jej do moralizatorstwa.
 

Sztuka dotyka tematu niebinarności - tytułowy bohater_ka imieniem Low to osoba, która nie chce się identyfikować jako dziewczyna lub chłopak. Low spotyka w głębi ciemnego lasu na pozór groźnego Pająka. Zabiera go w podróż, usadzając go na swoim ramieniu. Low chce pokazać Pająkowi prawdziwe życie, ze wszystkimi jego blaskami i cieniami, a nie tylko mrok, w którym pajęczak się lubuje. To początek podróży inicjacyjnej, w trakcie której bohater_ka będzie mierzyć się z reakcjami ludzi na swoją tożsamość oraz z traumą przemocowego domu.

Tutaj do gry wkracza również Narrator, który bardzo chce poprowadzić tę opowieść po swojemu, boi się, że milknąc, przestaje istnieć.

"Niech pan idzie sobie gdzie indziej zmyślać! Nie jest nam pan tu potrzebny!"
- mówi Low do Narratora

Wkrótce jednak zaczyna rozumieć, że musi oddać głos Low i poszukać innego dziecka, któremu mógłby pomóc snuć swoją historię (a w odpowiednim momencie - znów usunąć się w cień). W trakcie wędrówki Low, Pająka i Narratora poznajemy życie bohatera_ki: matkę będącą ofiarą przemocy domowej, prześladowców Low, czyli Waldka i jego koleżków, a także jego przemyślenia dotyczące życia i natury człowieka. Ciekawie jest przedstawiony w dramacie schemat zamkniętego koła przemocy:

"zaciśnięta pięść
rodzi zaciśniętą pięść
która zabija
zaciśniętą pięść".

Pająk i Dziewczynochłopak to sztuka mierząca się z bolesnymi tematami odrzucenia, presji społecznej, przemocy fizycznej i symbolicznej - ale jest w niej też dużo niezwykłego poczucia humoru i przesłanie afirmujące odrębność i wyjątkowość każdej istoty ludzkiej.

Trójka głównych bohaterów - Wnuczek, jego Babcia i jego partnerka Estera - prowadzą pełną przemocy grę, w której układ sił jest wyjątkowo dynamiczny i po pewnym czasie nie wiadomo już, komu można wierzyć. Wnuczek i jego partnerka Estera chcą zmusić Babcię do wyznania, jak to naprawdę było z Żydami w czasie wojny. Żeby wydobyć te informacje, torturują starszą kobietę, łamią jej palce. Okazuje się, że człowiek jest bardziej skłonny do przemocy, niż mu się wydaje - i to nie tylko w sytuacjach ekstremalnych.

Babcia przyznaje, że jej rodzina ukrywała Żydów za złoto, dzięki któremu udało im się wykupić z rąk Niemców. Prawda jest jednak migotliwa, trudno ustalić, jak naprawdę toczyły się losy przodków bohaterów. Z jednej strony w wypowiedziach Babci przewija się wiele stereotypowych stwierdzeń dotyczących Żydów, z drugiej - w wypowiedziach Estery pojawia się też fetyszyzacja semickiego pochodzenia. Jak mówi dziewczyna:

"[...] To [udawanie Żydówki] dawało taki dreszczyk, miało w sobie tajemnicę, jakąś taką niewygodę, jak drzazga w palcu… Wszystko zaczynało się wokół tego kręcić, badałam archiwa, szukałam zdjęć jakichś, zapinane sweterki, proste spódnice, czesanie… Po babci i tak ciemnawa jestem… I nawet chciałam tak nazwać swoją stronę. [...]"

Do Wnuczka zaś mówi:

"Jak tylko wchodziłam na inny temat, zaczynałeś umierać z nudów. Nawet stawał ci tylko jak mówiłam w jidysz".

Bohaterowie prowadzą swoją perwersyjną grę o dominację. Kiedy do domu z teatru wracają Mama i Tata (oglądali sztukę pod tytułem "Opowiedz mi, babciu..."), robią dobrą minę do złej gry. Udają, że nic się nie wydarzyło. Nie wiedzą jeszcze, że w ciemności skrada się tajemniczy Czarny Lud, milczący obserwator...
 

Dostępna jest również skrócona wersja sztuki, funkcjonująca pod tytułem "Demokracja – to mnie jara", która dzięki uproszczeniu wątków historycznych zyskuje bardziej dynamiczny, przystępniejszy charakter.

W urnie wyborczej spotykają się karty do głosowania. Zaczyna się zażarta dyskusja o demokracji, jej zaletach i słabościach, fundamentach i dojrzałości obywateli do uczestnictwa w niej. Buńczuczny Ważny Głos "Przeciw" kwestionuje idealistyczne nastawienie Ważnego Głosu "Za". Arbitrem w tym (dosłownie!) pojedynku staje się bezpiecznie wycofany, nieco arystokratyczny Głos "Za i Przeciw". Ale wszystkie niesnaski i utarczki stracą na znaczeniu, kiedy pojawią się Fałszywe Głosy, torturujące i przesłuchujące pozostałe Głosy. Zaczyna się snucie indywidualnych opowieści o drodze do demokracji − i walka o rząd dusz reprezentowany przez wycofany Nieważny Głos Pusty.

Sztuka, poprzez swoją umowność, może być zrealizowana w wielu konwencjach. Jak pisze Halina Waszkiel w "Teatrze Lalek", odnosząc się do możliwości realizacji sztuki w teatrze lalkowym:

"Aktorzy-ludzie przemawiający ze sceny o demokracji zawsze mieliby w sobie coś z demagogów, tymczasem animanty, reprezentujące ludzi w sposób umowny i z przymrużeniem oka, przenoszą dyskusję w ciekawszą sferę. Karty wyborcze to materia przez człowieka wytworzona i przez niego użyta. Służy człowiekowi, ale może się też buntować, gdy ludzka głupota przekracza granice wytrzymałości. Teatr przedmiotu i wykorzystanie animantów niebędących wizerunkami ludzi zawsze tworzą dodatkowy poziom, jakim jest pokazywanie relacji między człowiekiem i materią".

nieWażny Głos to zaczepna, mądra, prowokująca do myślenia, napisana potoczystym językiem sztuka o dorastaniu do demokracji - ale też o konieczności mówienia "sprawdzam" i patrzeniu władzy na ręce.
 

Mała Matylda chce mierzyć wysoko, najlepiej tak wysoko, jak jej Dziadek, słynny naukowiec, laureat Nagrody Nobla. Czasem jednak zdarza jej się wątpić w siebie. Rywalizuje z kolegą z piaskownicy, Tomeczkiem, o tytuł najlepszego wynalazcy, choć chłopiec średnio zna się na wynalazczości... Za to nie brakuje mu pewności siebie. Do tego z Matyldy kpią Mała Zrzęda i Stara Zrzęda, koledzy Dziadka, profesorowie z zawieszonego na ścianie zdjęcia. Kto to widział, żeby dziewczynki pasjonowały się majsterkowaniem...? Najsmutniejsze dla Matyldy jest jednak to, że ostatnio tak trudno porozmawiać jej z ukochanym, ale wiecznie zapracowanym Dziadkiem.
Na szczęście w sukurs przychodzą starzy druhowie: M. Łotek, Panna Wiertarka i Klucz Francuski, a także chór śrubek. Matyldzie udaje się wzbić w powietrze balonem, choć czeka ją twarde lądowanie. Dziewczynka jednak przekonuje się, że małe porażki są często preludium wielkich sukcesów. Poza tym Matylda nie musi nikomu niczego udowadniać - na wszystko przyjdzie jeszcze czas:

"MATYLDA Nie udało mi się mierzyć najwyżej, jak się da. I być może nigdy nie dorównam Dziadkowi.
STARY ZRZĘDA A, czyli jednak miałem więcej racji….
MATYLDA Bo wcale nie muszę dorównać Dziadkowi. Każdy ma swoją wielkość. Ja mam wielkość dziewczynki, przynajmniej na razie. I wiem co potrafię, wiem też czego nie potrafię".

W sztuce przemiany doświadcza kilka osób. Nieco zarozumiały Tomeczek uczy się prosić o pomoc. Młoda Zrzęda - stateczny pan profesor - okazuje się być kobietą w przebraniu (za jego czasów kobiety nie mogły podejmować studiów na uniwersytecie, dlatego Zrzęda udawała mężczyznę - teraz może się do tego przyznać). Matylda zyskuje pewność siebie i wiarę w to, że dziewczynki mogą zmienić świat - a jednocześnie nie muszą czuć presji. A Dziadek? Dziadek przekonał się, że ostatnio odsunął wnuczkę na boczny tor. Teraz na pewno spędzą ze sobą więcej czasu. Może konstruując nowe wynalazki...?
 

Świat po zagładzie klimatycznej. Nielemka i Lemtak, genialni wynalazcy i najwidoczniej jedyni pozostali przy życiu mieszkańcy Ziemi, wspominają dni, kiedy jeszcze byli potrzebni ludzkości: konstruowali roboty mające zneutralizować skutki niszczycielskiej działalności człowieka. Niestety każdy z robotów miał jakąś usterkę, przez którą okazywał się na dłuższą metę bezużyteczny. W toku akcji dowiadujemy się, że Nielemka i Lemtak są również robotami, zaprojektowanymi niegdyś po to, by tworzyć coraz to bardziej skomplikowane wynalazki mające ocalić planetę. W ten sposób ludzie chcieli scedować na innych odpowiedzialność za losy Ziemi...
Nagłe pojawienie się robota imieniem Smoguś jest szokiem dla bohaterów. Smoguś przekazuje swoim wynalazcom rewolucyjną wiadomość - że ludzie przetrwali zagładę planety i wszystko można zacząć od początku. Jest tylko jeden warunek - Nielemka i Lemtak muszą ściśle współpracować. Ich projekty okazywały się klapą, bo za bardzo ze sobą rywalizowali: zazdrościli sobie, nie myśleli o wspólnym dobru.

Problemy ze słuchem obojga bohaterów są nie tylko źródłem zabawnych gier językowych, ale też symbolem barier komunikacyjnych, które wszakże można przełamać przy odrobinie dobrej woli.
Jak Nielemka i Lemtak świat ratowali to historia inspirowana, jak wspomina sam autor, Lemowskimi Bajkami robotów. Sztuka obfituje w wyjątkowy humor, związany często z kreatywnym słowotwórstwem:

"LEMTAK No, jednak nie każdy go chciał. Właściwie to nikt go nie chciał.
NIELEMKA Bo miał wiatry!
LEMTAK Wiatry to mało powiedziane… Wiatruchy, to bardziej oddaje…
NIEMTAK Znęcasz się nade mną?
LEMTAK Ależ, co ty? Wiatropierduchy Monsuniaste, o, to dopiero…
NIELEMKA Znęcasz się!
LEMTAK Pierducyklony Bąkonośne!"

Utwór Kuby Kaprala jest głosem w sprawie katastrofy klimatycznej - to dostosowane do percepcji najmłodszych memento przynosi jednak nadzieję. By ocalić świat, musimy nauczyć się siebie słuchać i działać ramię w ramię, jako partnerzy, a nie oponenci.