Sidi, Elżbieta

W Wielkiej Nierządnicy z Babilonu Hanocha Levina jest wszystko: kobieta, mężczyzna i dziecko, konfliktowa miłość, gwałt, akt seksualny, niechciana ciąża, perwersja („złoty deszcz”, kopulacja na świeżym grobie, krwawe ofiary), młodość i starość, męki konania i radość z narodzin, śmierć i życie, symboliczne motywy, wątki zaczerpnięte z Biblii oraz sztuk antycznych. Jest też bolesna, brutalna prawda moralna, która może być trudna do przyjęcia. Nic dziwnego, że akurat ten dramat, odważny w tematyce i języku, chwilami bulwersujący i prowokacyjny, poruszający najistotniejsze kwestie egzystencji ludzkiej, wywołał niezwykle żywą reakcję izraelskiej publiczności i cieszył się wielkim uznaniem.

• „Nie w trąbieniu fanfar i nie w głosie szofaru człowiek powstał, ale w posępnym dyszeniu mężczyzny pocącego się w nocy nad leżącą na wznak jęczącą kobietą. Tak to, w skromnej pozycji, w wilgoci, ukradkiem, bez świadków, w sekretno-podejrzanej ceremonii popełniono przestępstwo zwane człowiekiem”.

Jak twierdzi dr Szoszana Weitz w artykule Wszystko jest ciałem, w Wielkiej Nierządnicy z Babilonu Hanoch Levin poddał bohaterów dramatu próbie cierpienia przerastającego ludzkie pojęcie. Podobną intensywność ludzkiej tragedii i bólu przedstawionego na deskach teatru można jedynie odnaleźć w Antygonie i Królu Edypie Sofoklesa oraz w Królu Learze Williama Shakespeare'a, a także w Mękach Hioba Levina.

Fragmentami tekst jest tak naturalistyczny, że ociera się o parafilię i urofilię. W teatrze Levina okrucieństwo, perfidia, fizjologia stają się tworzywem sztuki dramatycznej, bo i w rzeczywistości są nieodłączną częścią egzystencji człowieka i historii ludzkości. Fizjologia pokazana bez eufemizmów nie jest jedynie fizjologią dosłowności, służy również do wykreowania metaforycznej i symboliczej przestrzeni dramatu, stanowi klucz do zrozumienia kondycji człowieka oraz istoty miłości i nienawiści. Jest zaprzeczeniem drobnomieszczańskiej, popularnej estetytyki. Gdyby Quentin Jerome Tarantino, zamiast reżyserować filmy, robił teatr - to byłby idealny tekst dla niego.

Streszczenie sztuki przedstawione przez autora tekstu, Hanocha Levina:

„Akcja Wielkiej Nierządnicy z Babilonu oparta jest na historii Prokne i Filomei, bohaterek mitologii greckiej. Brodach, ubogi rolnik, i jego chora żona Aszima żyją w nędzy na skraju pustyni. Przyjeżdża do nich Bigwai, siostra Aszimy, bogata i piękna nierządnica z Babilonu, zaproszona po to, by pożegnać się z umierającą siostrą. Ogień pożądania zostaje wzniecony w sercu Brodacha, którego żona oddaje ostatnie tchnienie. Bigwai zauważa to. Ze wzgardy rozpala jego pożądanie do granic utraty zmysłów. Na świeżym grobie swojej siostry zostaje brutalnie pobita i zgwałcona przez Brodacha. W pamięci Bigwai, kobiety rozkładającej nogi dla przyjemności mężczyzn, czyn ten staje się raną, która nigdy się nie zabliźni. Bigwai wraca do Babilonu z nasieniem Brodacha w swoim łonie. W dziecku, które ma się narodzić, i w macierzyństwie, widzi zagrożenie dla swojego życia. Dlatego też od razu po porodzie odrzuconego przez siebie syna odsyła ojcu na pustynię.

Mijają lata. Brodach wychowuje syna na pustyni. Nawet na chwilę nie zapomina o swojej miłości do Bigwai. Bigwai wiedzie rozpustne życie w swoim pałacu. Nie zapomina swojej nienawiści do Brodacha. Po siedmiu latach przywołuje Brodacha i swojego syna do Babilonu. To co Brodachowi wydaje się znakiem nowego życia i spełnieniem marzeń o miłości, jest spłatą starego długu. Zemsta Bigwai na Brodachu nie ma sobie równych. Bigwai mści się na nim poprzez to, co dla niego najcenniejsze, co pochodzi z jego krwi i ciała i jest owocem ich wspólnego grzechu - jego syna."

Uwaga do tekstu od tłumaczki:

W dramacie został zachowany oryginalny podział na wersy, często dzielący zdania w środku, oraz dwuwersowe przerwy w monologach.  Zdaniem aktorów grających w inscenizacji reżyserowanej przez Hanocha Levina, ten specyficzny zapis tekstu pomagał im w grze aktorskiej i stanowił rodzaj dodatkowych didaskaliów. Był również wyznacznikiem rytmizacji tekstu spotęgowanej rymem w niektórych zakończeniach scen.

Hanoch Levin recytujący 16. scenę dramatu:

link

„Jakiś Huszpisz, brzydki i samotny mężczyzna, mieszka w zapadłej mieścinie i nie ma kobiety. Wszystko, co udaje mu się zdobyć, to Pupcze Chrupcze, ale i ona jest brzydka i samotna. Jakiś żeni się z nią niechętnie, a nie czując do niej pociągu fizycznego, nie jest w stanie dopełnić powinności, które jako mężczyzna jest winien kobiecie. Rodzina wywiera presję na młodą parę. Jakiś i Pupcze są zdesperowani. Wszyscy razem wyruszają w podróż na poszukiwanie prostytutki sławnej z rozpalania żądzy. Niestety, dobre czasy prostytutki Forsedes należą już do przeszłości... Środkowa i wrażliwa cześć Jakisia opada i kurczy się jeszcze bardziej. Niespodziewanie następuje cudowne spełnienie marzeń – wiadomość z królewskiego pałacu: najpiękniejsza kobieta świata, księżniczka Szampinje-Szandilje we własnej osobie, jako miłosierny uczynek dla swoich poddanych ofiaruje się rozpalić żądze Jakisia. Spotkanie w pałacu jest wspaniałe. Księżniczka – piękność nie z tego świata, ale Jakiś, zmieszany i zawstydzony, jeszcze bardziej chowa się w sobie... Sytuacja jest rozpaczliwa. Na opuszczonym polu na przedmieściach stolicy nasi bohaterowie ze swoimi rodzinami przygotowują nocny odpoczynek. I tam, w trakcie snu i chrapania, po prostu, bez żadnych przygotowań i rozgrzewki, Jakiś, choć niezdarnie, robi to, co należy. Happy end raduje. Brzydota triumfuje".

H. Levin, program teatralny do Jakiś i Pupcze, Teatr Cameri, 1986

Prapremiera sztuki Jakiś i Pupcze izraelskiego dramaturga Hanocha Levina w reżyserii autora dramatu miała miejsce w 1986 roku w Tel Awiwie, w teatrze Cameri. Sztuka została entuzjastycznie przyjęta przez krytykę i publiczność. W 2007 ponownie wystawiona na scenie teatru Geszer w reżyserii Jewgienija Arye i Szymona Mimrana, grana do dzisiaj cieszy się niesłabnącą popularnością i przychylnością krytyki. Inscenizacja teatru Geszer, w oryginalnej cyrkowej konwencji, zdobyła osiem nominacji do izraelskiego teatralnego „Oskara" i uczestniczyła w Międzynarodowym Festiwalu Teatrów "Meetings in Odessa" („Spotkania w Odessie") w 2012. Poza granicami Izraela komedia Jakiś i Pupcze była wystawiana w Teatrze Czechowa w Rydze w reżyserii i w tłumaczeniu Jewgienija Arje (wspólnie z Joni Chen) oraz we Francji, w tłumaczeniu Laurence Sendrowicza i Jacqueline Carnaud.

Od tłumaczki:

Sztuka Levina zabiera widzów w podróż w poszukiwaniu miłości i romantyzmu w absurdalnym świecie odartym z patosu, w którym w godzinę śmierci myśli się o „puszczaniu wiatrów". Obnażając wszechmoc rutyny, władzę konformizmu i społeczne konwenanse pokazuje rozdarcie człowieka między wyborem zaspokojenia potrzeby piękna i szczęścia a koniecznością solidarności z normami społecznymi. Levin funduje publiczności gorzkie i cyniczne spojrzenie na instytucję małżeństwa, seks, miłość i samo życie („Nie urodziliśmy się dla przyjemności. Urodziliśmy się, żeby kończyć i odchodzić!"). W prowincjonalnych „stetl" o „polskich" nazwach: Paluszki, Palaczynki i Flaczki, największym osiągnięciem kobiety jest to, że „wsadzono jej", a mężczyzny, że udało mu się „wsadzić". Jakiś i Pupcze to nie tylko czarna komedia perypetii matrymonialnych, której obiektami są antybohaterzy: impotent i brzydula, ale i dramat przemijania oraz okrutnej konfrontacji marzenia z rzeczywistością ponad ludzką wytrzymałość.

Z recenzji:

„Wspaniała realizacja sztuki Hanocha Levina w teatrze Geszer zmywa ciężki makijaż i pokazuje sztukę teatralną w najlepszym wydaniu (...)".

„Akcja sztuk Levina nie jest skomplikowana, ale to co jest w nich wyjątkowe, to fakt, że ciągle zaskakują od nowa, nawet wtedy, kiedy wydawałoby się, że wszystko na ten temat zostało już powiedziane" .

Cwi Goren, "Jakis i Pupcze" - teudat kawod le'Geszer, Ha'bama, 17.09.2007

Fragment przedstawienia w teatrze Geszer - Klik.

Ela Sidi dla ADiT

• Sztuka ukazała się drukiem w wyborze Udręka życia i inne dramaty rodzinne, ADiT, Warszawa 2015

Zaskakująca w swej oryginalności parafraza antycznej komedii Plauta Amfitrion.

Chudy żołnierz-dezerter wraca z wojny. Niespodziewanie zastaje w swoim domu Grubego żołnierza – sobowtóra, który przywłaszczył sobie jego żonę, dziecko i mienie. Nierozpoznany przez bliskich Chudy żołnierz nie ma przepustki do własnego domu. Czekając w poniżeniu przed progiem, żebrząc o resztki ze stołu, prowadzi walkę na słowa z samym sobą, czyli Grubym żołnierzem, symbolizującym „tłuste lata" życia. Dramatyczny konflikt komplikuje się, kiedy pojawia się kolejne wcielenie Chudego i Grubego żołnierza – Pełzający żołnierz – ranny, konający, uzależniony od innych, jako ostatnie ogniwo łańcucha osobowościowego: najniższy, przyziemny stopniem degradacji jednostki skazanej na wyginięcie.

„Jestem bardziej tobą niż ty sam" – twierdzi Sussin, na którego składają się osobowości wszystkich trzech żołnierzy i bardziej przypomina szekspirowskiego Hamleta niż komicznego, jednowymiarowego Sosje Plauta. W centrum problematyki Levin stawia kwestie tożsamości, samopoznania i granic imitacji. Postaci dramatu starają się poznać odpowiedzi na nurtujące ludzkość od zarania dziejów pytania: kim naprawdę jesteśmy i co stanowi naszą istotę? Na czym polega nasza wyjątkowość? Jak postrzegają nas inni? Czyimi jesteśmy sobowtórami, kto naśladuje nas i dlaczego? Jaką cenę ma godność człowieka? Na ile jesteśmy niepowtarzalni? Jakie znaczenie mają w życiu związki damsko-męskie czy rodzicielskie? Czy miłość jest na sprzedaż? Jaki jest sens wojny: wewnętrznej – z samym sobą i zewnętrznej – ze światem, a także tradycyjnej – wojny-zagłady. Na ile jesteśmy konformistami i co jest najważniejsze w życiu?

Hanoch Levin w Chudym żołnierzu zamiast tragicznego, antycznego patosu wprowadza zwyczajność, używając soczystego, potocznego języka i dynamicznego dialogu. Jego do bólu autentyczni bohaterowie nie są jedynie zabawkami w rękach bogów. Trzy komediowe typy: gruby, chudy i kaleki żołnierz – podejmują próbę zrozumienia własnej tożsamości – ich działania są konsekwencją konkretnej sytuacji, zwykłego życia, w którym marzy się o śledziach, bez patosu czy heroizmu. Dlatego mogą być każdym z nas.

Hit telawiwskiego teatru Beit Lessin, dzięki któremu widzowie mają szansę zajrzenia do izraelskich domów i poznania Izraelczyków od intymnej strony. Sztuka uzmysławia przepaść pomiędzy dwoma światami, reprezentowanymi przez Tel Awiw i Bnei Brak. Przedstawia jeden z najistotniejszych konfliktów współczesnej społeczności izraelskiej podzielonej na odizolowane od siebie obozy: świecki
ch Żydów - zwolenników modernizacji, postępu, emancypacji i liberalizmu oraz ortodoksyjnych strażników żydowskiej tradycji i religii - tradycjonalistów żyjących według zasad wyznaczonych przez prawa liczące tysiące lat zawarte w religijnych księgach: Torze i w Halacha. Dramat porusza kwestię konfliktu pokoleń, wykorzystywania seksualnego i dyskryminacji kobiet w społeczeństwie ortodoksyjnym.

Ruta, utalentowana ortodoksyjna dziewczyna z religijnego miasta izraelskiego Bnei Braku, pisze w sekrecie przed najbliższymi książkę opartą na autentycznych wydarzeniach, obnażającą brutalne prawdy o wykorzystywaniu seksualnym w środowisku ultraortodoksyjnych Żydów. Jej twórczość nie jest aprobowana przez najbliższych ani przez środowisko, które stara się nie dopuścić do publikacji książki. Ostatecznie Ruta, ofiara przemocy seksualno-społecznej, która odważa się głośno mówić prawdę i poddaje pod wątpliwość autorytety religijne, w imię fałszywie pojmowanego honoru rodziny i narodu żydowskiego zostaje ukarana odseparowaniem od rodziny. Wydawcą jej książki jest Alma, wykształcona, mocna, niezależna, ambitna Izraelka, będąca jednocześnie wrażliwą i kruchą emocjonalnie kobietą hołdującą wartościom laickim. Alma skłócona jest z córką, która przeszła na ortodoksyjny judaizm i ze względu na zasady panujące w tym środowisku zmuszona została do zerwania więzi z rodziną.

Sześć postaci - dwie ultraortodoksyjne dziewczyny, dwie matki - wdowy (świecka i ortodoksyjna), dwóch mężczyzn - brat (typowy młody, świecki Izraelczyk) i wuj (przedstawiciel ortodoksji żydowskiej) to postaci skomplikowane, niejednoznaczne, poszukujące prawdy o sobie, ludzkiej naturze i świecie. Pogrążeni w bólu, są odpowiedzialni nie tylko za siebie, ale i za innych. Widz poznaje motywacje ich działania, śledzi ich wybory i współprzeżywa uniwersalne konflikty.

Wiarygodne sceny wzięte prosto z izraelskiego życia; naturalne, doskonałe dialogi; głębokie zrozumienie podziałów wewnętrznych we współczesnym świecie izraelskim i żydowskim oraz trzymająca w napięciu, szybka akcja z wieloma dramatycznymi zwrotami to niewątpliwe zalety tej, jak i innych sztuk Goren Agmon, podobnie jak jasna konstrukcja, przemyślana w każdym najmniejszym szczególe.